Budowa azjatyckiego łuku złożonego (kompozytowego)

© Adam Karpowicz

listopad 2000 r.

Budowa

Łuk złożony jest zbudowany z trzech warstw: ścięgnistej od strony grzbietowej (warstwa poddana siłom rozciągającym), drewnianej jako warstwy środkowej (rdzeń) i rogowej od strony brzuśca (warstwa od strony łucznika poddana sile ściskania).

Jako warstwę rdzeniowa stosowano twarde drewno rożnych gatunków i bambus. Ramiona w łukach tureckich zazwyczaj wykonywano z drewna klonowego, czasami derenia lub cisowego, w chińskich z bambusa lub morwy, Koreańskie z bambusa a hinduskie z drewna mango. Drewno było wybierane bardzo starannie, jeżeli stosowano bambus, wtedy zewnętrzna strona łodygi była zwrócona do warstwy rogowej. Wszystkie łuki złożone maja kilka części: cześć centralna (majdan) łączona z dwoma ramionami (w łukach z bambusowymi ramiona były zrobione z jednego kawałka i majdan był przyklejony pośrodku). Końce ramion łączono z tzw. "kasan" po turecku, do których z kolei czasem przyklejano końce, tzw. "uszy" ("bash" po turecku). Te dwa drewniane segmenty (przeważnie nazywane sumarycznie terminem arabskim "siyah", po polsku "róg") tworzyły przeciw-wygięcie zwrócone na zewnątrz od łucznika. Uszy miały na końcu wycięte zaczepy, często wykończone kawałkami rogu lub kości. Wszystkie klejone łączenia elementów drewnianego rdzenia wycinano na "rybi ogon", długości około 7-10 cm w połączeniu ramion z siyah i 10-15 cm w połączeniu majdanu z ramionami.

Względna długość i wielkość wygięcia poszczególnych części zmieniała się w zależności od pochodzenia łuku. Na przykład w łukach tatarskich, chińskich, mongolskich lub koreańskich majdany były bardziej wygięte przed zmontowaniem, w tureckich, perskich i niektórych hinduskich majdan był prostszy.

Łuki miały rożna długość: tureckie były generalnie krótsze ("flight bow" miał ok. 100-112 cm pomiędzy zaczepami), perskie i hinduskie trochę dłuższe, chińskie i tatarskie mogły mięć ponad 180 cm długości. Długość zmieniała się w zależności od przeznaczenia: turecki łuk do strzelania do celu był dłuższy niż "flight bow", chińskie łuki używane przez pieszych żołnierzy były również mniejsze.

Rzemieślnicy-łucznicy kupowali świeżo ścięte drewno lub bambus. Części rdzenia były formowane i wyginane według potrzeby, sezonowanie trwało ok. roku. Dopasowywanie, klejenie i suszenie przez następne parę miesięcy.

Uformowane paski rogowe przyklejano do łuku od strony brzuśca, róg miął przeważnie grubość ok. 3-6mm. Drewno i róg zadrapywano po stronie klejonej specjalnym przyrządem z ząbkami, pociągano klejem i owijano sznurem w celu ściśnięcia rogu i drewna, pomocnym był specjalny przyrząd-dźwignia, który pozwalał na zastosowanie bardzo dużej siły. Używano prawie wyłącznie rogu bawoła (bawół wodny, carabao) wyjątkowo w niektórych tureckich łukach wykorzystywano rogi długorogiego bydła i w Azji centralnej dzikiej kozy. W najlepszych chińskich łukach używano bardzo drogiego, półprzezroczystego, białego rogu. Rogi bawole nie mają bocznego skręcenia, występującego w rogach bydła, co ułatwia prace rzemieślnika. Róg bydlęcy gotowano, podgrzewano i w celu nadania odpowiedniego kształtu ściskano w specjalnych drewnianych prasach. Róg bawoli jest bardziej giętki i sprężysty niż bydlęcy, można otrzymać z niego grubszy kawałek. W perskich łukach, zamiast części rogowej w jednym kawałku, przyklejano kilka wąskich pasm.

Grzbiet łuku pokrywano całkowicie ścięgnami, również brzegi warstwy rogowej na kantach ramion. Ścięgna były najczęściej bydlęce z nóg lub grzbietu zwierzęcia. Na pewno wykorzystywano również ścięgna z dzikich zwierząt (np. jeleniowatych) i w opinii autora są one silniejsze, mniej tłuste i łatwiejsze do preparowania. Ścięgno suszono, następnie tłuczono i rozdzielano na włókna. Wiązki włókien moczono w kleju i nakładano na grzbiet łuku. Dwie - trzy warstwy ścięgien (suszono po każdej warstwie) dawały po wysuszeniu warstwę grubości ok. 3-6 mm.

Łuki suszono po ostatniej obróbce od kilku miesięcy do nawet roku (Turcja). Z powodu kurczenia się ścięgien i kleju podczas wysychania (i w przypadku łuku tureckiego stopniowego przeciw-wyginania) końce rogów dotykały się lub nawet krzyżowały. Wygięcie powodowało że późniejsze napinanie i zakładanie cięciwy było dość długą i skomplikowana czynnością.

Ważnym składnikiem łuku był klej, robiony ze ścięgien, pęcherzy rybich lub skory z rybiego podniebienia, czasem (gorszej jakości) ze skór zwierzęcych. Masa kleju w wykończonym łuku była prawie równa masie ścięgien. Takie kleje łatwo pochłaniały wilgoć powodując, ze łuki traciły siłę naciągu przy dużej wilgotności powietrza. Łuki musiały być przechowywane jak najbardziej sucho, trzymano je przy ogniu, na słońcu lub w ogrzewanych szafach.

Końcowe kształtowanie łuku polegało na stopniowym zginaniu (czasem połączonym z ogrzewaniem) z równoczesnym minimalnym spiłowywaniem rogowej warstwy w celu równomiernego wygięcia ramion. Ramiona również doprowadzano do odpowiedniej krzywizny poprzez ogrzewanie i umieszczanie na okres ochładzania w specjalnych wygiętych drewnianych formach. Tureckie "flight bows" ogrzewano przez 1 do 4 dni w celu gruntownego ich wysuszenia ( ścięgna, klej i róg nabierają bardzo dużej siły i elastyczności w stanie suchym). Nigdy oczywiście nie strzelano z rozgrzanych łuków, wysoka temperatura tak jak i wilgoć osłabia (zmiękcza) łuki i cięciwy.

Gotowe łuki były bogato zdobione, grzbiety łuków pokrywano korą brzozową lub skórą, następnie bogato malowano i złocono. W niektórych typach łuków (np. chińskie, mongolskie i tatarskie), u nasady "ucha" przyklejano drewniane lub rogowe wsporniki dla cięciwę. W chińskich łukach majdany wykańczano korkiem i skorą z rekina, a jeżeli zastosowano przezroczysty róg wtedy ozdabiano brzuścową stronę rdzenia tak aby była przez niego widoczna.

Cięciwy wykonywano z jedwabiu, pośrodku i czasem w kilku miejscach owiniętego bawełną. W starszych łukach używano również nie wyprawionej skóry i jelit. Większość łuków złożonych miała cięciwy z dwiema oddzielnymi pętlami (dla lepszej stabilności i możliwości zmian w długości cięciwy). Pętle przywiązywano do cięciwy specjalnymi węzłami.

Twardość łuków była różna, prawdopodobnie do 120 lb (55 kg). Tureckie "flight bows" mogły mieć min. twardość 65 lb (w procesie ogrzewania i suszenia można było łatwo dodać 20 lb). Istniała oddzielna klasa bardzo twardych łuków ćwiczebnych. W Chinach podczas wojskowych sprawdzianów wymagano naciągania łuków dochodzących do 200 lb (90 kg !).

Strzelanie

Łuki wschodnie naciąga się kciukiem, chronionym specjalnym pierścieniem łuczniczym (zekier), o rożnej formie, wykonanym z rogu, metalu lub kamieni półszlachetnych. Cięciwę opiera się na gładkiej, zwróconej do wewnątrz dłoni części zekiera. Zwolnienie cięciwy jest ostrzejsze niż w sposobie śródziemnomorskim. Cięciwę naciąga się do ucha lub dalej do ramienia (w Korei i Chinach). Turcy do "flight bows" używali podstawki (siper), nakładanej na przedramię trzymające łuk, służącej do "przeciągania" strzały (strzały do takiego strzelania były krótsze, 61-63,5 cm długości), a dla zwiększenia wygody chwytu majdan owijano woskowanym pasmem tkaniny.

Łuki złożone mają wysoką skuteczność i rekord odległości strzału z tureckiego "flight bow" był bliski 900 yardow (ponad 800 m), daleko poza możliwościami łuku prostego.

Bibliografia

• Journal of the Society of Archer-Antiquaries, published annually by the Society; to subscribe contact Douglas Elmy, Secretary, 61 Lambert Road, Bridlington, E.Yorks, Y016 5RD, UK. - o historii Å‚uków na caÅ‚ym Å›wiecie, subskrybcja #15.
• Bibligraphy of Archery by Fred Lake and Hal Wright, publ. by Simon Archery Foundation, 1974. ISBN 0 9503199 0 2. - odnoÅ›niki na każdy temat zwiÄ…zany z Å‚ukami.
• "Turkish Archery and the Composite Bow" by Paul Klopsteg, sec.ed. 1947, - opublikowane również później. Jest to tÅ‚umaczenie artykuÅ‚u napisanego przez Joachima Hein "Bowyery and the Sport of Archery among the Osmanli" in Der Islam, 1925, które z kolei jest tÅ‚umaczeniem tureckiego tekstu Mustafa Kani.
• "Saracen Archery" by Latham and Paterson - niestety już nie publikowana.
• "Arab Archery" by Faris and Elmer.
• "Investigative Report on Bow and Arrow Manufacture in Chengtu" by T'an Tan-Chiung, an article written in 194? - opublikowane po chiÅ„sku w 1951 przez Academia Sinica, Taiwan, ponownie w Soochow Univ. Journal of Chinese Art History, July 1981.
• Film video o Å‚uku koreaÅ„skim, Thomas Duvernay, hornbow@hotmail.com.
• Strona ATARN (Asian Traditional Archery Reseach Network) www.atarn.org